یکصد و نود و هفتمین جلسه گروه علمی کلام برگزار شد+خلاصه بحث

یکصد و نود و هفتمین جلسه گروه علمی کلام با موضوع تاثیر انقلاب اسلامی ایران بر رویکرد کلامی تدوین رساله های علمی دانشگاه های ترکیه“ با ارائه “حجت الاسلام والمسلمین عزالدین رضا نژاد” با حضور اعضاء محترم گروه سه شنبه ۱۵ بهمن ۹۸ ساعت ۱۹ در مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد.

خلاصه مباحث مطرح شده بدین شرح می باشد:

ایام الله دهه مبارکه فجر را گرامی می‌داریم.

بحث حاضر حاصل چند کار است، یکی از آن‌ها برنامه تحقیقاتی میز مطالعاتی پژوهشی که به مرکز جامعه المصطفی ارائه شده است و   بخش‌هایی از این تحقیقات   به ۴ دهه انقلاب مربوط است .

یکی از رسالت‌های مجمع عالی حکمت اسلامی، کارهای بین المللی و تعاملات علمی بین المللی در کارهای حکمی است، بر این اساس و نیز به دلیل این که در زمان   جشن چهل و یکمین سال انقلاب اسلامی هستیم، باید اطلاعات جاری و بروز در این موضوع از مسائل بین المللی اخذ کنیم، جریان شهادت سردار سلیمانی و تأثیرات فرهنگی آن در جهان، یکی از ادله نشان دهنده عمق نفوذ انقلاب اسلامی در جهان است.

مسأله تأثیر گذاری انقلاب بر جهان، امر مهمی است و لازم است   تحقیقات و پایان نامه‌ها را به  سمت این امر جهت داد و نیز بحث صدور انقلاب اسلامی هم عرصه ‌های مختلف دارد و از جمله این اهداف، مسائل کلامی در انقلاب اسلامی است.

ترکیه به عنوان میزبان امام راحل در ایام تبعید دوره مبارزات امام راحل برای انقلاب اسلامی مهم است و نیز روابط ترکیه و کشورهای اسلامی برای مباحث فرهنگی اهمیت خاص دارد.

جمعیت ترکیه در حدود ۸۲ میلیون است و مشابه جمعیت کشور ایران است. اکثریت این کشور مسلمان هستند؛ دارای تنوعات قومی است که در ایران هم اینگونه است. فرهنگ و آداب و رسوم این کشور قابل تحلیل است. ۹۸ درصد ترکیه مسلمان هستند و ۲ درصد کلیمیان و مسیحیان هستند. در مسلمانان، اکثراً احنفی و در مرتبه بعد شافعی‌ها هستند، بعد از آن دو گروه منتسب به شیعه هسند، یکی علوی‌ها ۲۰-۱۵ میلیون هستند، گروه دیگر هم خود شیعیان .

ارامنه گریگوری و یهودیان و پیروان سایر ادیان هم بخشی از جمعیت ترکیه هستند. مسیحیان ترکیه خود را مسیحیان اصیل و واقعی می‌دانند.

غرر الحکم و درر الکلم اثر آمدی، ینابیع  الموده؛ نوشته قندوزی حنفی، اصل الشیعه و اصولها، مصباح الانس قونوی، رساله نور از سعید نورسی؛  برخی از آثار معروف علمی و دینی است که مربوط به ترکیه هستند.

احزاب و تشکل‌های مختلفی در ترکیه هست : حزب اسلام گرایی رفاه ترکیه، حزب عدالت و توسه، تشکیلات دیانت ( که در واقع کارهای حوزوی انجام می‌دهد) تشکیلات اوقاف، تصوف( مانند نقش بندیه، قادریه،  سلیمانیه) در ترکیه فعال هستند . پس بحث‌های مربوط به فرهنگ و مذاهب ترکیه اهمیت دارد.

تنوع دانشگاه‌های ارائه دهنده مباحث انقلاب اسلامی در ترکیه هم  مورد توجه است. یعنی گروه‌های مختلف و دانشگاه‌های متعدد مباحث کلامی انقلاب اسلامی پرداخته‌اند.

اکنون ما وضعیتی را بررسی می‌کنیم که پس از حکومت عثمانی، کشمکش‌های مختلف، فعالیت‌‌های آتاتورک و … واقع شده است. روابط وسیع آتاتورک و رضا شاه و بعد‌ها محمد رضا شاه، موضوعاتی را روشن می‌کند. در زمان درگیری عثمانی‌ها مواجه با گروهی هستیم که شبیه داعش بودند و در ترکیه حاکم بوده‌اند. به عنوان نمونه یکی از مفتیان ترکیه در دوره عثمانی چنین فتوا می‌دهد: ای مسلمانان بدانید و خبر دار باشید که گروه قزلباش که رئیس‌شان فرزند اردبیل، اسماعیل است، شریعت پیامبر و سنت و دین اسلام و علم دین و قرآن را کوچک دیده‌اند …. لذا به کفر و بی‌دینی این گروه فتوی می‌دهیم و هر کس دینشان را قبول کند هم کافر است. متلاشی کردن این جماعت بر همه مسلمانان وظیفه است و هر کس در این راه کشته شود شهید است و کشته‌ های طرف مقابل در جهنم جای دارند. (این نظر و فتوای رسمی در برابر ایران و شیعیان ایران در آن زمان است) و در ادامه می‌گوید، توبه آنها(شیعیان) هم مورد اطمینان نیست؛ باید کشته شوند و اموال و اولادشان مصادره شود: منبع: کجا داغ، برهان، تاریخ علوی  بکتاشی، ص ۱۲۹ و ۱۳۰٫

پس تأثیرگذاری این جریان بر نگاه به دین و تشیع و … از گذشته یعنی دوره عثمانی قوی بوده است.

پایان نامه‌ای به نام روابط ترکیه و ایران در دوره آتاتورک وجود دارد که در دانشگاه ۱۹ ماییس سامسون در ترکیه دفاع شده است.

در آن دوران حدود چهل هزار علوی کشته شده‌اند و پراکنده شدند و شیعیان به همین دلیل از فرهنگ اصیل دور شده‌اند و انحرافاتی پیدا کرده‌اند.

الف-نمونه هایی از موضوعات آثار ترکیه‌ای در بحث های مختلف کلامی و اعتقادی:

  1. نبوت و امامت در دیدگاه شیعه امامیه
  2. نقش و تأثیرات انقلاب ۱۹۷۹ (۱۳۵۷)
  3. جنبش دینی نوگرا در ایران (نویسنده آسیه تیغیل) روش فکری شیعی را بررسی کرده‌اند، طرز تلقی شیعه دوازده امامی در مباحث اعتقادی را بیان می‌کند.
  4. بررسی گفتمان ایران درباره ایجاد هلال شیعی در چارچوب نظری ساخت گرایی
  5. آیت الله خمینی و دیدگاه‌های وی در مورد امامت (نویسنده: جیهان گولر)، یعنی نظریات وی در مورد امامت آن قدر مهم و مؤثر بوده است که مورد توجه پایان نامه‌های ترکیه بوده است.
  6. سیاست خارجی رهبری دینی ایران: کد عملیاتی آیت الله خمینی و آیت الله خامنه‌ای. در این پایان نامه چند فرضیه آورده‌اند که بیان می کند سیستم رهبران انقلاب ایران،   با دیگر رهبران جهان متفاوت است، تصمیمات سیاسی رهبری فعلی نسبت به امام خمینی، مساعدتر برای همکاری است؛ سیستم های رهبران دینی، در نتیجه تجربه  حضورشان در مدیریت و رهبری تحول یافته است (یعنی با نگاه اجتماعی و مصلحت دینی برخی مسائل را حل کرده‌اند).

ب-بخشی از آثار ترکیه در بحث آموزه‌های اعتقادی شیعه:

  1. تقیه در شیعه امامیه (پایان نامه ارشد)
  2. صفات الهی در کلام شیعه (پایان نامه ارشد)

ج.برخی از  آثار ترکیه در موضوع تشیع  و شیعه به صورت عمومی:

  1. بازتاب‌های ژئوپولیتیک شیعی در جغرافیای خاورمیانه بعد از انقلاب ایران (پایان نامه ارشد از سرکان آیکوت) ، موقعیت جغرافیای سیاسی ایران را مهم‌ترین عامل مؤثر انقلاب شیعی ایران می‌داند.
  2. تأثیر فرهنگ ایرانی در شکل گیری شیعه (از فاتح توپال اوغلو) پایان نامه کارشناسی ارشد

البته این موضوع که ایران و ایرانیان، شیعه را شکل داده باشد، توسط برخی از مستشرقان هم گفته شده و اصل آن مردود بوده و نقد هایی بر آن وارد است.

  1. طرز تفکر شیعه امامیه در مورد صحابه
  2. خاورمیانه و تشیع: تأثیر شیعه در جغرافیای سیاسی خاورمیانه جدید. نویسنده: علی اوف بیگلج
  3. مفهوم «غالیه» و فرقه‌های غالی که در بین شیعه پدید آمدند. نویسنده: حاتیجه (خدیجه) یولات.

استاد رضانژاد: به نظر می‌رسد غلات شیعه ضربه سنگینی به مسائل حقیقی شیعی زده‌اند و باعث شده‌اند حقیقت تشیع و امامت،  به گونه‌ای نامربوط   برای جوامع ارائه شود.

  1. گروه‌ها و جنبش‌های دینی رشد یافته‌ دو گانه سنی شیعه در شمال عراق – نمونه: کموله اسلامی( پایان نامه ارشد: نویسنده: اکرام فیلیز)

د- نمونه هایی از آثار ترکیه در محور بحث‌های شیعه و اهل سنت (تطبیقی):

  1. مقایسه مکتب تفسیری شیعه و اهل سنت در مورد سوره تحریم نویسنده: حمیرا اونالدی
  2. تأثیر منازعه اهل سنت و شیعه در نگارش تاریخ مذاهب در قرن چهارم هجری: به عنوان نمونه تاریخ یعقوبی و تاریخ طبری.
  3. مصلحت از دیدگاه شیعه و اهل سنت (بهزاد بالازاده نهر) دانشگاه آتا تورک، ارضروم
  4. تحلیل آیات نکاح در قرآن بر اساس تفاسیر شیعی و سنی، دو نمونه نسفی و شیخ طوسی
  5. تحلیل‌های روان شناختی در تفسیر نمونه اثر آیت الله مکارم شیرازی به عنوان نمونه: سوره یوسف
  6. حدیث صحیح در شیعه
  7. عمر تا زمان خلافتش بر اساس منابع شیعه امامیه

ه- نمونه هایی از آثار ترکیه در محور موضوعات انتقادی و ردّیه نویسی:

  1. ردیّه ابن تیمیه بر شیعه (رساله دکتری: اسماعیل کویونلو)
  2. ارزیابی انتقادات ابن تیمیه در مورد شیعه
  3. رابطه روحانیت (علما) و سیاست در شیعه امامیه
  4. تشیع در خراسان:

و-آثار در محور موضوعات ادیان و جریان‌های انحرافی در ایران:

در این موضوعات این نکته مهم است : تلاش جریان‌های معاند و استکباری آن است که به اصطلاح دین ایرانی را ترویج کنند و ایرانیان را از تشیع دور کنند مثلاً گرایش دهند  به زرتشتی گری و نیز بهائیت ؛ پس تقابلی از سوی مستکبران وجود دارد که اسلام با گرایش شیعی اهل بیتی انقلابی، تشکیل نشود ؛ حال ممکن است این رویکرد دانسته و ندانسته در آثار دینی و فرقه ای خود را نشان دهد.

اکنون بخشی از آثار مربوط به ادیان و فرق را بررسی می‌کنیم:

  1. زرتشتیان ایران در روزگار معاصر (محمد امین سولار)
  2. زرتشتی گری در ساخت هویت ایرانی (اورال اوریاک در استانبول)
  3. بابیت و بهائیت به عنون یک جنبش دینی در جغرافیای ایران و عثمانی و فعالیت‌های آن‌ها در ترکیه فعلی (نویسنده: یاسین )
  4. آزار و اذیت‌های بهائیان در ایران؛ یک مرور تاریخی و محتوای فعلی نویسنده: مروه گور اُماز

در کل بجز این دسته بندی ها ، چکیده پایان ‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه‌های ترکیه هم در این تحقیقات جامعه المصطفی مدّ نظر بوده است.

در موضوع زن هم تحقیقاتی انجام شده است:

  1. حقوق زنان بعد از انقلاب ایران
  2. اندازه‌گیری سطح اضطراب پناه جویان زنان ایرانی در ترکیه و عوامل مؤثر بر آن
  3. نقش زنان در تحولات اجماعی و سیاسی ایران در روند منتهی به انقلاب اسلامی و پس از آن

امروزه بیش از ۵۰ مسجد شیعه در استانبول فعال است که اینها آثار و برکات انقلاب اسلامی است. این مساجد معمولاً فعال و دارای برنامه‌های فرهنگی و متنوع و جذاب است.

نظرات اساتید حاضر:

استاد زمانی قمشه‌ای: لازم است گروهی تشکیل شود که مسائل مختلفی مانند امامت و … که نوشته شده است را بررسی کنند و آنهایی که قابل ارائه به ترکیه است به آنجا فرستاده شود تا بعداً منابع تحقیقی آنها قرار گیرد و خصوصاً نشر و استفاده از این منابع در آن کشورها در مقابل شبهات و حملات و هجوم فکری فرهنگی وهابیت و جریان‌های انحرافی مؤثر است.

استاد اسدی: آیا جامعه المصطفی چنین کارهایی را در ترکیه انجام داده‌اند؟ یعنی محققان ایرانی هم شبیه این تحقیقات را در عرصه ترکیه انجام داده‌اند؟

استاد میرزایی: در کشور‌های غربی، ۲۰ کالج شیعه شناسی راه انداخته‌اند و چند عدد در امریکا و رژیم صهیونیستی و … است؛ فقط باید دید کدام یک تخریبی و تضعیفی است و کدام حالت ایجابی و توصیفی است.  نکته‌ی دیگر آن که در اصطلاح آن زمان قزلباش (سر طلا) گروه خاصی بوده‌اند با پوشش و عقاید خاص.

استاد مصطفی‌پور:  خوب است مشابه این کار را در مورد کشورهای دیگر هم داشته باشیم، افراد را در پایان نامه‌ها به سمت عناوین فعلی ببریم تا اشکالات و انحرافات تحقیقات مذکور بیشتر روشن شود.

برخی از آثار کُربن هست که تشیع را معادل ایرانی بودن می‌داند. اینگونه آثار نشان می‌دهد باید تقحیقات در این زمینه دقیق‌تر و علمی انجام شود.

استاد زهادت: به نظر می‌رسد باید این تحقیقات نظام‌مند بشود و جهت‌گیری این کارها روشن شود ، باید در کمیته‌های علمی، جهت دهی انجام شود و نظام موضوعات طراحی شود و این کار ارزش دارد و اینطور نباشد که پایان نامه‌ها تنها بر اساس موج‌های سیاسی اجتماعی باشد. نظام نامه موضوعات پایان نامه ای و کتب و … برای حوزه و دانشگاه لازم است.

خوب بود اشاره شود که تعداد پایان نامه‌ها چقدر است و برای روشن شدن تأثیر انقلاب اسلامی باید این کار دقیق‌تر و بهتر انجام می‌شد. از طرف دیگر با توجه به گام دوم انقلاب اسلامی و چهل و یکمین سال انقلاب خوب است که مشخص شود تأثیرات مثبت انقلاب اسلامی در این موضوعات چه بوده است؟ چقدر راه کار  ارائه داده‌اند چقدر آینده پژوه بوده‌اند، برخی اساتید راهنما در پایان نامه‌های مذکور مسیحی بوده‌اند، خب نقش اینها در کارهای کلامی مرتبط با اسلام و تشیع  چقدر است؟

استاد فیروزجائی: در خود حوزه علمیه ظرفیت بالا داریم ولی سرگردانی در پایان نامه است و گاهی موضوعات پیش پا افتاده و ضعیف پیشنهاد و ارائه می‌شود. خوب است بخش مدارج و کمیته کلام، موضوعات مبتلا به و نیاز جامعه کشور و منطقه را ارائه نماید تا آثار علمی و طلاب به سمت مناسب بروند.

استاد فیضی: مناسب است ما روش و گرایش اساتید آنها را پیدا کنیم. برای رفع سرگردانی در پایان نامه ها و مفید بودن آنها لازم است، موضوعات پاسخ‌گوی جامعه باشد و فقط دغدغه افراد مدّ نظر قرار نگیرد. از طرف دیگر نشست‌های علمی تکراری نباشد، کتب و آثار تحقیقی ارائه و ترجمه شود به زبان‌های مختلف دنیا، حتی خود گروه کلام موضوع محور باشد  و مسائل لازم و مبتلا به را محور قرار دهد و  بعد در هر سال یک کتاب توسط اعضا متناسب با نیازها ارائه شود.

استاد اسحاقیان: خوب است پایان نامه و تحقیقات ما هم به سمت کارهای میدانی برود ، مثلاً تغییرات و نگاه‌های اعتقادی و کلامی مهاجران و مسافران مسلمان ایرانی به ترکیه، بررسی و احصاء شود و نقشه و نمای میدانی از آن موجود باشد.

استاد زهادت: روز یکشنبه  (۲۰بهمن)همایش نقش حکمت اسلامی در انقلاب اسلامی برگزار می‌شود.

استاد رضانژاد: لازم است کمیته‌های علمی در پایان نامه‌ها به دسته بندی و نظام بندی پایان نامه‌ها بپردازند و لازم است اصلاح شود و تلاشی در جهت رفع مشکلات این عرصه در حال انجام است و لازم است روش‌های تحقیق تخصصی ارائه شود تا پایان نامه‌ها با گرایش‌های تخصصی انجام شود.

در بحث کشوری مثل افغانستان کارهای خوب انجام شده چون طلاب فراوان داریم، خوش فکر و فعّال و کوشا هستند و ده‌ها پایان نامه در مباحث اعتقادی و تطبیقی و حقوقی ارائه داده‌اند و لازم است برخی پایان نامه‌های ما عهده دار ترجمه و تحلیل متون موجود و رساندن پیام آن‌ها به زبان‌های مختلف باشد؛ البته برخی کارهای علمی با رویکرد ترجمه متناسب با کشور‌ محلی و بومی  خود افراد محقق در جامعه المصطفی در حال انجام است.

مجموعه‌ای در حال تأسیس است به نام مجمع خیریه بین المللی معارف قرآن و عترت که در حال ترجمه معارف به زبان‌های مهم است، اولین کار بحث نهج البلاغه و معارف آن و ترجمه آن به هندی و زبان‌های دیگر است.