“عدالت، جنسیت و خلاءهای نظری در دیدگاه اسلامی” در جلسه گروه علمی فلسفه سیاسی+خلاصه بحث

یکصد و دهمین جلسه گروه علمی فلسفه سیاسی با موضوع “عدالت، جنسیت و خلاءهای نظری در دیدگاه اسلامی” با ارائه خانم دکتر فریبا علاسوند( استادیار پژوهشکده زن و خانواده) سه شنبه ۲۵ آذر ۹۹ ساعت ۱۸:۴۵ به صورت مجازی برگزار شد.

خلاصه مباحث مطرح شده بدین شرح می باشد:

در طول تاریخ، تعداد کسانی که به تقدم و برتری عدالت بر سایر ارزش­ها باور داشته­اند کم نیستند. در این نگرش «عدالت به عنوان یک امر اخلاقی، بهتر و برتر از همه امور سیاسی و اخلاقی دیگر است» (Sandel, 1998. 2). جان استوارت میل معتقد بود عدالت رئیس سایر اخلاقیات، مقدسترین و الزام­آورترین اخلاق است (Sandel, 1998. 2). از آنجا که عدالت به مثابه یک ارزش به دنبال سامان دادن به زندگی اجتماعی است، برخی عدالت­پژوهان معتقدند عدالت تنها یک ارزش در میان ارزش­های دیگر نیست بلکه معیاری است که ارزش­های دیگر را محاسبه و ارزیابی کرده و می­تواند به عنوان یک استاندارد به کار گرفته شود تا تضادها میان مفاهیم دیگر را حل و سازگار کند (Sandel, 1998, 15-16).

از سوی دیگر، رویکرد اخلاقی به عدالت، کوششی برای دست­یابی به راهی برای تحقق عملی آن بوده است. از نظر مکینتایر، زمانی که ارسطو ادعا کرد اولین ارزش در زندگی سیاسی، عدالت است می­خواست راهی برای توضیح این مهم پیدا کند که جامعه، فاقد راه و توافق عملی برای مفهومی از عدالت و همچنین فاقد اصول لازم برای اجتماع سیاسی است (Macintyre, 1981, chapter 17). مراد مکینتایر این است که ارسطو به دنبال این بود که عدالت از سطح مباحث انتزاعی و توصیفات نظری به صحنه عملی و میدان زندگی وارد شده، جامعه و سیاست را سامان دهد. این رویکرد در دو قرن اخیر شتاب گرفت و  مباحثات عملگرایانه درباره عدالت رونق ویژه­ای یافت.

با وجود غنای عدالت­پژوهی در این زمان، متون جدید اختلاف در تعریف و  معیار برابری­ها و نابرابری­ها درباره عدالت را بازمی‌نمایانند. اهمیت درک نابرابری­ها در پروژه­های عدالت تا بدان جاست که بی­تردید یکی از شاخه­های مهم عدالت­پژوهی مطالعات نابرابری است. جیمز کونو اساسا برابری را بخشی از مطالعات نابرابری دانسته است (Konow, 2003: 1194). این اختلاف ممکن است به اختلاف درباره معنای تبعیض، اهمیت یافتگی برابری تحت هر شرایطی، و حدود اصل عدم تبعیض برگردد. پیچیدگی­ها درباره این مفاهیم تا حدی به مفاهیم هم­عرض مانند انصاف (یا تناسب) و شایستگی و عدالت جنسیتی هم کشیده شده است. به همین جهت توسعه این مطالعات مهم به نظر می­رسد. تعدادی از پژوهشگران غربی طی دو قرن اخیر، وجوه نوپدید عدالت مانند عدالت توزیعی در جامعه برابر، چالش آزادی و برابری در نظریه عدالت، عدالت جنسیتی و نقاط تمایز برابری در فرصت­ها با برابری در نتایج را کاویده­اند (Rowls, 1990; Nozick, 1979; sandel, 1982; Kirp and others, 1986).

در قرن بیستم، اندیشه فمینیستی برش زنانه­گرای خود را درباره عدالت ارائه و در موضوعات مختلفی بر این اساس اظهار نظر کرد. نظریه­های مختلف فمینیستی در سطح سیاسی و عرصه حقوق اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، به طور نسبتا یکدست، درباره عدالت یک معیار جدید به معیارهای سنتی آن افزوده و ضلع جدیدی در مباحثات آن ایجاد کرده­اند که عبارت است از جنسیت. از این رو آنها علاقه­مند هستند برای صحبت درباره عدالت از واژه عدالت جنسیتی استفاده کنند تا دغدغه خود را به عرصه­های مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی وارد نمایند. برای مثال، این اندیشه در یکی از رویکردهایش با انتقاد از نظریه­ها و مدل­های اقتصادی معتقد است همه آنها برای انسان اقتصادی نوشته شده و انسان اقتصادی بدون جنسیت است و این یعنی تاکنون انسان همگن فرض شده است در حالی که باید انسان را در دوگانه زن و مرد فرض کرد و نظریه­های اقتصادی را برای زنان مجددا راه­اندازی کرد (international asociation of feminist economics  http: // www.iaffe.org).

اهمیت و جایگاه این برش فمینیستی به عدالت، با کمک توضیح مختصری درباره منشاء پیدایش نظریه­های عدالت ارائه معلوم می­گردد. در دوره مدرن، دعواها درباره عدالت، در واقع در پاسخ به این پرسش شکل گرفتند که «آیا آزادی مقدم است یا برابری؟» بنابراین اگر چه برابری همواره یکی از ارکان عدالت بوده است (واعظی، ۱۳۸۸: ۳۰۸)، تقدم و تأخر آن نسبت به آزادی، نظریه­های متنوعی را برای عدالت پیش کشیده است. برای برخی بار اخلاقی عدالت مهم بوده و معتقد بودند تقدم آزادی فردی برای رسیدن به اهداف شخصی از برابری مهم­تر نیست. به همین جهت تعدادی از آنها به الگوهایی درباره رفاه اجتماعی، اقتصاد و مالکیت پرداختند که برابری را تامین کند اگر چه از برخی آزادی­های اقتصادی در عرصه مالکیت خصوصی بکاهد یا آن را تعدیل کند و یا این که نابرابری­ها را مهندسی کرده و با کمک قانون از تاثیر آنها بکاهد. جان رالز[۱] از این دسته است. برخی دیگر معتقدند لیبرالیسم بدون آزادی و فردگرایی بی­معناست و هر گونه مهندسی اجتماعی با آزادی فردی مغایر است. بنابراین عدالت به معنای تامین آزادی افراد برای مالکیت بر نتایجِ تلاشِ فردی­شان است. رابرت نازیک[۲] و فردریک هایک[۳] در این دسته قرار دارند. نظریه­های عدالت دسته اول، الگوگرا بوده و استراتژی آنها برابری درنتایج است. از نظر برخی برابری در نتایج به عنوان یک پیشرفت در نظریه برابری در فرصت­ها محسوب می­شود Sandel, 1998: 69)) زیرا می­گویند هر نظریه عدالت نیازمند این است که وضعیت­های متفاوتی را که بر اساس توانایی طبیعی افراد پدید می­آیند با مدیریت دولتی و ایجاد سطوحی از برابری دائما اصلاح کند Sandel, 1998: 69-70)) و به نوعی خود مهندسی وضعیت را بر عهده بگیرد.

نظریه برابری در نتایج میان فمینیست­ها طرفداران بیشتری دارد که آن را با واژگان عدالت جنسیتی تبیین می­کنند.. فمینیست­ها همواره از دولت­ها خواسته­اند برنامه­یزی آنها باید به جنسیت حساس بوده و با اقدامات مثبت به سود زنان مانند سهمیه­بندی، از تاثیر نابرابری آنها بکاهد. نظریه­های فردگراتر که به آزادی بیش از برابری اهمیت می­دهند با سیاستگذاری الگوگرا و مهندسی شده دولت­ها، مخالف بوده و از این منظر با تحلیل فمینیستی موافق نیستند.

در واقع فمینیست­ها مبحث تنومندِ معیارهای عدالت را گسترش داده­ و به معیارهایی موجود در نظریه­های معاصر مانند انصاف (تناسب)، نیاز و شایستگی، جنسیت را افزوده­اند. آنها در عرصه­های ملی و بین­المللی خواستار دو چیز هستند. اولین امر برابری جنسیتی است که به معنای نادیده گرفتن تفاوت­هایی است که از نظر آنها ناشی از فرهنگ، جامعه و سایر عناصر تربیتی بوده و با واژه انگلیسی gender بیان می­شوند؛ این خواسته، تاریخی و از نظر آنان غیرقابل گفتگو و مستدل است. دومین امر عدالت جنسیتی است که به مثابه یک راهبرد برای تحقق برابری در نظر گرفته می­­شود. عدالت جنسیتی اعتراف به عدم کفایت برابری، دست کم در شرایط فعلی است. عدالت جنسیتی خواهان امتیاز بیشتر و شرایطی غنی­تر از برابری برای زنان است. دو دلیل برای درخواست عدالت جنسیتی از سوی فمینیست­ها وجود دارد. اول این که بیولوژی زنانه حداقل در دوره بارداری و شیردهی قابل چشم­پوشی نیست و زنان در این دوره­ها نیازمند حمایت ویژه و قوانین سودمندتر یعنی تبعض مثبت هستند. دوم این که زنان با استراتژی معمول لیبرالیستی یعنی برابری در فرصت­ها نمی­توانند وارد رقابت برابر شوند و محرومیت­های تاریخی آنان را همواره عقب نگه­ خواهد داشت. به همین منظور باید با استراتژی برابری در نتایج و دخالت در نظام توزیع، بیش از استحقاق افراد، امکانات جامعه را در اختیار آنان قرار داد.

برای درک تأثیری که اضافه کردن این معیار در مطالعات جنسیت و عدالت می­گذارد لازم است منظور اصلی فمینیست­ها از مفهوم gender و سپس gender justice معلوم شده و بدانیم که نسبت میان عدالت جنسیتی با سایر نظریه­های مشهور عدالت چیست.

این مباحث مقدمه مهمی برای طرح بحث اصلی است که عبارت است از درک خلاءهای نظری مبحث عدالت در حوزه اسلامی. مطالعات نشان می­دهند طی دویست سال گذشته نظریه­های عدالت پیشرفت عملگرایانه­ای داشتند اما نظریات در حوزه اسلامی در سطوح نظری پیشین باقی مانده و به ابعاد عملگرایانه چندان نپرداخته­اند. این امر می­تواند عوامل متفاوتی داشته باشد اما بی­تردید بخشی از این عوامل وانهادن موضوع به بداهت حسن عدالت و قبح ظلم است و گره زدن احکام فقهی به این دو گزاره فوق است.از این رو به نظر می­رسد سوالات ذیل را باید در حوزه مباحث اسلامی دنبال کرد:

 

  1. عدالت در چه ساحتی برای ما اهمیت دارد؟
  2. اهمیت آن از نقطه نظر عملگرایانه در چه دانشی معلوم می­شود؟
  3. این دانش در همین راستا چه نظریه­ای پرداخته و چه ساختاری پیشنهاد داده است؟
  4. آیا این دانش و نظریه های مربوطه به جنس و جنسیت توجه داشته اند؟
  5. چه قرائتی از هر دو واژه دارند؟
  6. برابری و یا عدم برابری زن و مرد در جایگاه ارزشی چه تاثیری در راهبردهای عدالت محور دارد؟
  7. متن دینی پاسخگو به این سوالات چه متنی است؟
  8. اصولا پاسخ این سوالات متنی (نقلی) است یا عقلی؟
  9. مباحثات عدالت اجتماعی بخصوص با محور جنسیت چقدر در تاریخ ۲۵۰ ساله عصر نص مهم بوده است؟
  10. آیا حوزه تشریع به عدالت مرتبط است؟ چقدر، چگونه؟
  11. آیا پاسخ سوال دهم در تحلیلهای اجتماعی ما اثر دارد؟
  12. آیا گره زدن قانون و حوزه اجرا به احکام فقهی در این باره تاثیر دارد؟
  13. آیا گره زدن احکام فقهی به دو گزاره حسن عدل و قبح ظلم در این باره تأثیر داشته است؟
  14. درباره معیار نابرابری زن و مرد می­توان تحلیل غیر فقهی یا فلسفی ارائه کرد؟
  15. در گفتگوهای تاریخی صدر اسلام بخصوص دوره معاصر معصومین علیهم السلام عدالت چه میزان مهم بوده و در چه حوزه­ای؟
  16. در رفتار امرای دوره راشدین که به عصر سنت نبوی نزدیک بودند معیارهای نابرابری چه بودند؟ مبنای مشروعیت آنها شرعی بوده یا سیاسی یا امر دیگری؟
  17. چقدر جنس و جنسیت در این باره اهمیت داشت؟

[۱] . John Rawls

[۲]. Robert Nozick

[۳] . friedrich Hayek