“نسبت سنجی دو رساله ولایی علامه طباطبائی (رساله الولایه ومقاله زعامت وولایت)“ در جلسه گروه علمی فلسفه سیاسی+خلاصه بحث

هفتاد و هشتمین جلسه گروه علمی فلسفه سیاسی با موضوع نسبت سنجی دو رساله ولایی علامه طباطبائی (رساله الولایه و مقاله زعامت و ولایت) با حضور اساتید محترم “حجت الاسلام دکتر داود مهدوی زادگان” و با حضور اعضاء محترم گروه چهارشنبه ۲۳ آبان ۹۷ ساعت ۱۹ در مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد.

خلاصه مباحث مطرح شده بدین شرح می باشد:

دو رساله مهم و راهگشا در امر ولایت از مرحوم علامه طباطبایی ره به یادگار مانده است . نخست « رساله الولایه» و دیگری مقاله « مسئله ولایت و زعامت » است . رساله نخست در باب تکوین و محبت و قرب الی الله است و رساله دوم در باب تشریع و سرپرستی و ریاست عامه . گرچه فیلسوفان مسلمانی که در صدد نوشتن رساله ای در امر ولایت بر آمده اند ، این امر را به تکوینی و تشریعی تقسیم می کنند ؛ لیکن آنان تمام بحث خود را به همان ولایت تکوینی اختصاص می دهند و کمتر وارد بحث ولایت تشریعی می شوند . لذا پرداختن مرحوم علامه به امر ولایت سیاسی  در سلک کارهای فلسفی ، در نوع خود بدیع است . از این رو ، ممکن است این اقدام مرحوم علامه را جبران کاستی  رساله های عرفانی _ فلسفی دانست . البته در این صورت ، جای پرسش است که چه عواملی موجب اهتمام علامه طباطبایی ره در نوشتن رساله دوم ( ولایت سیاسی ) شده است . ممکن است  از جمله این عوامل ، روحیه اجتماعی و سیاسی ایشان باشد و یا به عوامل معرفتی باز گرداند . زیرا مرحوم علامه در همان فصل اول رساله الولایه ، بعد آن که موجودات را به دو قسم حقیقی و اعتباری تقسیم کرده است ، امر اعتباری را متقوّم به موجود حقیقی دانسته است . همچنان که امر ظاهر به امر باطن ، متقوم است . لذا ممکن است گفته شود که حضرت علامه ره در صدد تبیین قوام ولایت سیاسی بر ولایت تکوینی و حقیقی بر آمده است . لیکن جناب ایشان در همان مقاله ولایت و زعامت جمله ای را بیان کرده است که این برداشت ( ارجاع ظاهر به باطن ) را به تردید می اندازد . ایشان بعد ذکر آیات ولایت در قرآن کریم ، چنین گفته است  : « البته جماعتی ولایت را در این آیات به معنای دوستی یا معنای یاری گرفته اند ، ولی جز اینکه کلمه را از معنای حقیقی مادة اصلی آن سلخ نموده اند کاری انجام نداده اند » ( طباطبایی محمد حسین ، ۱۳۸۹ : ۱۷۴ ) . بر این اساس ، نباید این دسته از آیات را در بحث ولایت تکوینی به کار بست . این سخن ، پرسش از نسبت سنجی دو رساله ولایی علامه ره را برجسته می سازد .

چه نسبتی میان دو رساله ولایی « رساله الولایه » و دیگری مقاله « مسئله ولایت و زعامت » در دستگاه فلسفی مرحوم علامه طباطبایی ره بر قرار است ؟

 

اهمیت پرداختن به این مساله در  فهم پاره ای از مسایل مانند رابطه دین و سیاست ، امر تکوینی و امر تشریعی ، ولایت سیاسی و ولایت باطنی و دیگر مناسباتی که از خلال این مباحث معلوم می گردد ، است . در پاسخ به این مساله سه دیدگاه قابل فرض است . برای هر یک از این سه دیدگاه دلایلی می توان ذکر کرد و از میان این دلایل است که حقیقت امر معلوم می گردد:

۱ . عدم ترابط ؛ عدم ربط امر اعتباری و امر تکوینی ( دو رساله مستقل )

۲ . ترابط علی ّ ؛ ارتباط امر حقیقی و امر اعتباری یا ارتباط امر باطنی و امر ظاهری

۳ . ترابط معی ؛ تلازم و معیت ولایت تکوینی و ولایت سیاسی

داود مهدوی زادگان

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

۲۰آبان ۹۷

 

منبع :

طباطبایی محمد حسین ، ۱۳۸۳ ، رساله الولایه ( عنوان روی جلد : طریق عرفان ) ، ( متن و ترجمه ) حسن ساده صادق ، مطبوعات دینی ، چ نهم ، قم

————— ، ۱۳۸۹ ،بررسی های اسلامی ج اول ، به کوشش سید هادی خسرو شاهی ، بوستان کتاب ، ، چ سوم ، قم

علامه ۹۷