“انسان کامل از دیدگاه امام خمینی“ در جلسه گروه علمی عرفان+خلاصه بحث

یکصد و پنجاه و چهارمین جلسه گروه علمی عرفان با موضوع “انسان کامل از دیدگاه امام خمینی با ارائه “حجت الاسلام زمانی قمشه ای“ و با حضور اعضاء محترم گروه چهارشنبه 14 آذر ۹7 ساعت 19 در مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد.

خلاصه مباحث مطرح شده بدین شرح می باشد:
  1. تعریف: انسان کامل: ‌مظهر اسم جامع،‌و مرآت تجلّی اسم اعظم است: «ان الانسان الکامل هو الکون الجامع لجمیع المراتب العقلیه و المثالیّة الحسیّة، منطو فیه العوالم الغیبیّه و الشهادتیّة و مافیها»، چنانکه به این معنا در کتاب و سنت اشاره بسیار شده است، قال تعالی: «و علّم آدم الاسماء کلها» (البقرة: 31)

این تعلیم الهی به تخمیر غیبی جمعی «یبدی الجمال و الجلال» در مقام حضرت «واحدیّت» نسبت به باطن انسان واقع شد، چنان که تخمیر صورت و ظاهر او در عالم شهادت به ظهور «یدی الجلال و الجمال» به مظهریت طبیعت واقع شده قال تعالی: «انا عرضنا الامانة علی السماوات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان مظلوماً جهولاً». (الاحزاب: 72)

«امانت» در مشرب اهل عرفان «ولایت مطلقه» است که غیر از انسان هیچ موجودی لایق آن نیست، این ولایت مطلقه همان «فیض مقدس» است که در قرآن شریف به آن اشاره شده است «کل شئ هالک الا وجهة» (قصص: 88) و در حدیث شریف کافی حضرت باقر العلوم علیه‌السلام می‌فرماید: «نحن وجه الله» (اصول کافی، ج 2، ص 42، کتاب التوحید، باب النوادر) و در دعای ندبه است که «این وجه الله الذی الیه یتوجه الاولیاء» «اَیْنَ السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِ» و در زیارت جامعه فرمود: «المثل الا علی».

و این «مثلیّت» و «وجهیّت» همان است که در حدیث شریف می‌فرماید «انّ الله خلق آدم علی صورته» یعنی: آدم مثل اعلای حق و آیت الله کبری و مظهر اتم و مرآت تجلیّات اسماء و صفات، و وجه الله، و عین الله و یدالله و جنب الله است: هو یسمع و یبصر و یبطش بالله ،والله یبصر ویسمع ویبطش به، (اصول کافی،‌ کتاب الایمان و الکثر، باب من اذی المسلمین، حدیث 7).

این وجه الله همان نوری است که در آیه شریفه می‌فرماید «الله نور المساوات و الارض، … مثل نوره… (النور: 36) و جناب باقرالعلوم علیه‌السلام به ابو خالد کابلی می‌فرماید: «هم (ای الائمة: 4)، والله نور الذی انزل و هم و الله نور الله فی السماوات و الارض (اصول کافی، ج 1، ص 194 کتاب الحجة، باب ان الائمه نور الله).

و در کتاب کافی شریف از جناب باقرالعلوم علیه‌السالم روحی لتراب مقدمه الفداء – حدیث می‌کند در تفسیر آیه شریفه «عم یتسائلون عن النباء العظیم» (الانبیاء 1، 2) که هی فی امیرالمؤمنین علیه‌السلام کان امیرالمؤمنین علیه السلام یقول: مالله تعالی آیة هی اکبر منّی، و لالله من نباء اعظم منّی. (کافی، کتاب الحجه، باب ان الآیات التی ذکرها الله فی کتابه).

بالجمله: انسان کامل، که آدم ابوالبشر یکی از مصادیق آن است بزرگترین آیات و مظاهر اسماء و صفات حق و مثل آیت حق تعالی است و خدای تبارک و تعالی از «مثل» یعنی شبیه منزه و مبرا ست، ولی ذات مقدس را تنزیه از «مثل» به معنی آیت و علامت نباید نمود: «وله المثل الاعلی» (روم: 27) همه ذرات کائنات آیات و مراتب تجلیات آن جمال جمیل عزّوجل هستند، منتها آن که هر یک به اندازه و عاء وجودی خود، ولی هیچ یک آیت اسم اعظم جامع، یعنی: «الله» نیستند جزء حضرت کون جامع و مقام برزخیت کبری جلت عظمت بعظمته باریه، فالله تعالی: «خلق الانسان الکامل و آدم الاول علی صورته الجامعة و جعله مرآة اسمائه و صفاته، قال الشیخ الاکبر: «فظهر جمیع ما فی الصورة الالهیّة من الاسماء فی هذه النشاءة الانسانیّة، فخازت رتبة الاحاطة و الجمع بهذا الوجود و به قامت الحجة تنز علی الملائکة» (چهل حدیث، الحدیث الثامن و الثلاثون: عن محمد بن مسلم قال: سألت ابا جعفر علیهما‌السلام – ان الله خلق آدم علی صورته؟ فقل هی صورة‌محدثة مخلوقة، اصطفاها و اختارها علی سائر الصور المختلفة فاضافها الی نفسه کما اضاف «الکعبة» الی نفسه و «الروح» الی نفسه فقال: «بیتی» و «نفحت فیه من روحی» کتاب التوحید، اصول کافی باب الروح.)

گفتنی نظر امام خمینی ره – درباره انسان کامل و ویژگی‌های همان دیدگاه ایشان در حاشیه فصوص و مصباح الانس است که ذیلاً به طور اختصار بدان اشاره خواهیم داشت:

انسان کامل مظهر اتم:

  1. ان وجوب الوجود و ما بعد (کالازلیة و الاحاطة) کلّها ثابتة للانسان الکامل و المظهر الاتمّ. و الفرق بینها و بین ما ثبت لله تعالی فی مقام احدیة‌الذات هو الفرق بین الاظهر و المظهر و بین الغیب و الشهادة و بین الجمع و الفرق، فجمیع الاسماء الالهیة ذاتیة کانت او غیرها ظاهرة فی المظهر الاتمّ، و الاسم المتأثر فی الحقیقة لیس من الاسماء، فالا ظهور له و لا مظهر.

و اما الاسماء الذاتیة‌ حتی الهویّه الصرفة… و الغیب الاحدی فلها ظهور بمعنی آخر، بل لها ظهور فی کل موجود بمعنی غیبی احدّی سرّی لا یعرفه الّا الله، الا تری قوله تعالی «ما من دابة ‌الّا هو آخر بناصیّتها انّ ربی علی صراط مستقیم» (هود: 56) «حاشیة بر مصباح الانس، ص 259، نشر مؤسسه پاسدار اسلام».

جامعیته انسان کامل

قال ابن عربی فی الفص الآدمی: لکونه الجامع لحقائق العالم و مفرداته.

و قال داود القیصری: ای لکون الانسان جامعاً لحقائق العالم التی هی مظاهر للصفات الجمالیة و الجلالیة و هی الاعیان الثابتة التی للعالم، و المراد بالمفردات،‌ الموجودات الخارجیّة…. .

و قال الامام الخمینی: الحقائق: هی الاعیان و الاسماء باحدیة جمعها، والمفردات هی هما باعتبار الکثرة و التفصیل، فالانسان الکامل له احدیة الجمع للاسماء و الاعیان، و بهذا المقام له مظهریة الحضرة الاحدیّة الجامعة، و له مقام الکثرة التفصیلیّة و به یکون مظهراً للحضرة الواحدیة (تعلیقه علی شرح فصوص الحکم، ص 68 نشر مؤسسه پاسدار اسلام).

مرآتیة انسان الکامل

  1. ان الانسان لما کان نشأته عامةً لجمیع شئون الاسمائی و الاعیانی حاصرةً للحقائق الالهیّة و الکونیة یکون مرآةً لشهود الحقائق کلها، و یکون منزلة من الحق فی رؤیة الاشیاء منزلة انسان العین، و لهذا سمی انساناً، فالانسان الکامل کما انّه مرآة شهود الحق ذاته، کما افا الشیخ مرآة شهوده الاشیاء (التعلیقه، ص 159).