راه کارهای حلّ تساحمات اخلاقی ازدیدگاه اندیشمندان مسلمان” در جلسه گروه علمی فلسفه اخلاق+خلاصه بحث

هشتاد و هشتمین جلسه گروه علمی فلسفه اخلاق برگزار شد
هشتاد و هشتمین جلسه گروه علمی فلسفه اخلاق با موضوع “راه کارهای حلّ تساحمات اخلاقی ازدیدگاه اندیشمندان مسلمان با ارائه “حجت الاسلام والمسلمین محمدی پیرو” و با حضور اعضاء محترم گروه یکشنبه 3 اردیبهشت 96  ساعت 20:45 در مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد.

خلاصه مباحث مطرح شده بدین شرح می باشد:

حل مسائل اخلاق کاربردي در چند گام ميسر مي­شود:
اول، جمع بين دو الزام در صورت امکان؛
یعنی ابتدا باید به دنبال راهی برای انجام و ترکیب هر دو الزام پیدا کرد. چرا که وظایف اخلاقی را نمي‌توان به دلخواه ملغی کرد.
دوم، رفع تزاحم از طريق لحاظ تمام قيود و شرايط دخيل در موضوع حکم؛
از آنجایی که ممکن است یک اصل و قاعده دارای شروط و قیودی باشد که تزاحم به جهت عدم لحاظ آنها پیش آمده باشد، در مرحله دوم، رفع تزاحم با لحاظ آن قیود به راحتی میسر خواهد شد.
سوم، ترجيح يک طرف تزاحم با تمسک به مرجحات عقلي و شرعي؛
از حیث عقلی، اولاً ارزش‌ها مبتنی بر واقعیات‌اند، به همین جهت، عالم ارزش‌ها مانند عالم واقعیت، دارای نظامی تشکیکی خواهد بود. ثانیاً، قضاوت باید بر اساس نتیجه افعال باشد و تنها نتیجه معتبر قرب الهی است. پس عقلاً راه حل تزاحم و معیار ترجیح عبارت است از میزان تناسب فعل با آن هدف کلی؛ یعنی قرب الهی. اما باید توجه داشت که در راستای آن هدف کلی، اهداف میانی فراوانی وجود دارد. همچنین اولویت‌بندي بین اصول و وظایف اخلاقی یکی از شیوه‌هايي است که تا حدی به حل تزاحم کمک مي‌کند. علاوه بر اولویت‌بندي اهداف و اصول، معیارهای دیگری نیز مطرح است.
یکی اینکه از لحاظ منطقی و عقلی، ارزش‌هاي ذاتی مقدم بر ارزش­های ابزاری­اند. دوم اینکه عقلاً اضطرار به یک طرف موجب ترجیح آن مي‌شود. سوم برخورداری حکم اخلاقی خاص از دو قید دوام و عمومیت. چهارم اینکه نتایج مستقیم افعال الزاماً مهم‌تر بوده و باید مقدم شوند. پنجم اینکه درجه‌بندي مصالح نيز مي‌تواند در ترجيح و تشخيص اهم به کار آيد. ششم اینکه موافقت يک طرف با عرف عقلاء مي‌تواند مرجح يک طرف باشد. هفتم اینکه در حل تزاحمات باید به خصوصیت خاص هر یک از دو طرف متزاحم توجه کرد. در نهایت، اگر مرجحی خاص برای یک طرف یافت نشد، از لحاظ عقلی احتمال اولویت داشتن یکی از متزاحمان بر دیگری برای لزوم تقدیم آن کفایت مي‌کند.
علاوه بر اینها مرجحات شرعی نیز وجود دارد:
برای حل تزاحمات مي‌توان به تقسیم­بندی‌هايي که در شرع برای واجبات و محرمات صورت گرفته مراجعه نمود. شارع واجبات را با ملاک‌هاي گوناگون به چند دسته تقسیم کرده است: تقسیم واجب به واجب دارای بدل و واجبی که بدل ندارد؛ تقسیم واجب به موقت و غیرموقت؛ مضیق و موسع؛ عینی و کفائی و … از نظر شارع، واجبی که بدل ندارد، مقدم است بر واجبی که بدل دارد. در تزاحم بین واجب موقت و غیرموقت، واجب موقت مقدم مي‌شود؛ چنان‌که از بین واجب مضیق و موسع، واجب مضیق یا فوری بر واجب موسع مقدم مي‌شود. همچنین در تزاحم بین دو واجب مضیق، واجبی که دارای وقت مختص است بر دیگری مقدم مي‌شود. واجبی که وجوب آن مشروط به قدرت شرعی نیست، بر واجبی که اين‌گونه است. در محرمات نیز تقسیماتی وجود دارد که برخی از آنها بر برخی دیگر مقدم‌اند؛ مانند حرام تخییری و تعیینی، حرام نفسی و غیری، حرام ارتباطی و غير‌ارتباطی، حرام مشروط و مطلق، حرام تعلیقی و تنجیزی و حرام اصلی و تبعی. علاوه بر تقسیمات فوق، در تشخیص اهم باید به اهدافی که شرع برای اصول و قوانین اخلاقی در نظر گرفته است، مانند اجرای عدالت، اصلاح و تربیت اخلاقی جامعه، دفاع از ارزش‌هاي الهی و انسانی، بازدارندگی نسبت به وقوع امور ضد اخلاقی در جامعه و … توجه جدی کرد. در دسته‌بندي اهداف، اهداف کلي مقدم بر اهداف ديگر است. اهداف اصلي مقدم بر اهداف تبعي است. از جهت ديگر، مي‌توان مقاصد را به ذاتي و عرضي تقسيم نمود. ذاتي يعني مقاصدي که پايه و اساس دين را تشکيل مي‌دهند
چهارم: تخییر
اگر متزاحمان در تمام جهات ترجیح برابر بودند، به حکم ضرورت و عقل، فاعل در انتخاب خویش مختار است. گرچه بر اساس حکم فوق، مکلف در انتخاب خویش مختار است؛ اما شارع برای امور مشکل قاعده‌اي را به نام قاعده «القرعة لکل امر مشکل» جعل کرده است. در این مرحله، تمسک به قاعده قرعه نیز ممکن و شاید سزاوارتر است.